De geschiedenis van islam

Shehu Uthman dan Fodio; de mujaddid van West-Afrika

Zoals ik eerder aanhaalde is er weinig bekend over de geschiedenis van Islam in West-Afrika. Zo ook over de geleerde, held en mujaddid: Uthman ibn Muhammad ibn Uthman ibn Salih. Hij werd geboren in Gobir (noordwesten hedendaags Nigeria) op 15 december 1754. Hij stond bekend als Uthman dan Fodio (de zoon van Fodio). Fodio, in de Fulani-taal betekent “geleerde” en het was de naam die de mensen aan zijn vader Muhammad gaven. De vader van Uthman dan Fodio onderwees de shehu (sheikh) onderwees in Qoeraan. Vervolgens studeerde hij onder diverse familieleden waar hij op traditionele wijze de ‘ulum al din (fundamenten van de dien) zou leren.

Hij sprak zich namelijk fel uit tegen de moslim sultans die het praktiseren van heidense gebruiken door de vingers zagen. Het aanbidden van beelden, het gebruik van talismannen, waarzeggerij en tovernarij waren normale gebruiken geworden ook onder moslims. Hij riep de mensen op om de Maliki fiqh te volgen..

Shehu Uthman dan Fodio’s loopbaan als leraar

Hij begon zijn loopbaan als leraar vanaf zijn 20e en zou dit zijn hele leven blijven doen. Zijn lessen waren open voor iedereen en hij onderwees de mensen naargelang hun capaciteit, in een taal die zij zouden begrijpen. Al snel kreeg hij vele volgelingen die voornamelijk bestonden uit het gewone volk. Hetgeen hem onderscheidde was dat hij zoveel mogelijk mensen in de basisprincipes van Islam trachtte te onderwijzen. Zijn bekendste boek ihya’ as-sunna wa ikhmad al bid’a (de herleving van de soenna en de vernietiging van innovatie) is zijn bekendste werk waarin hij mensen onderwijst in de dagelijkse Islamitische handelingen aan de hand van voorbeelden uit het leven van de Profeet ﷺ. Hij was de personificatie van dit boek en zette alles op alles om de soenna bij de mensen te doen laten herleven en vuist te maken tegen de innovatie.

Uthman Dan Fodio leefde woonde in Hausaland. Dit was een verzameling stadstaten met aan het hoofd een Islamitische Hausa sultan. De Hausa, de grootste etnische groep in West- en Centraal-Afrika bereikten hun piek tegen de 15e eeuw en waren als zodoende een concurrerende economie van Kanem-Bornu en het Mali rijk. Islam werd in de 14e eeuw geïntroduceerd en doordat de Hausa diverse Islamitische geleerden naar zich toe trokken naar de stad Kano, groeide de stad uit tot een centrum van Islamitische kennis. Echter, vanwege interne en externe oorlogen waren zij tegen de 19e eeuw nog slechts een schim van wat zij een paar eeuwen geleden waren. Het overgrote deel van de Hausa waren moslim, maar helaas vermengde de mensen heidense praktijken met Islam. Daarnaast waren de Hausa sultans corrupt en onderdrukte zij de bevolking. Ook werd de Europese kolonisatie van Afrika een steeds groter wordend probleem.

Hausaland geplot op een kaart van modern West-Afrika

Het conflict met de corrupte sultans

De volgelingen ontwikkelden zich uiteindelijk tot een sterke moslimgemeenschap van minstens 26000 mensen waaronder ook mensen van kennis. Velen kwamen van heinde en verre om van hem te leren. Vervolgens keerden zij terug te keren om de kennis die zij van de shehu hadden ontvangen door te geven aan hun stad of dorp. En dit zorgde ervoor dat hij veel invloed kreeg over een steeds groter wordend gebied. De shehu zelf leidde een rustig leven en vermeed het hof van de sultan, iets wat hij zijn volgelingen ook adviseerden. Hij sprak zich namelijk fel uit tegen de moslim sultans die het praktiseren van heidense gebruiken door de vingers zagen. Het aanbidden van beelden, het gebruik van talismannen, waarzeggerij en tovernarij waren normale gebruiken geworden ook onder moslims. Hij riep de mensen op om de Maliki fiqh te volgen inzake handel, het rechtssysteem en individuele zaken. Hij verwierp ook het vrij mengen van mannen en vrouwen.

In 1788 werd Uthman dan Fodio ontboden door de sultan van Gobir en hij beviel hem om te verhuizen naar een ander gebied. Er wordt gezegd dat de sultan de intentie had om de shehu te doden maar hier uiteindelijk toch van af zag. In plaats daarvan probeerde hij zijn invloed te verminderen door een aantal voorwaarden te stellen:

  1. Hij zou eenieder mogen uitnodigen tot Islam zonder bemoeienis
  2. Niemand wordt tegengehouden om hem te volgen
  3. Een man die een tulband draagt dient gerespecteerd te worden
  4. Alle gevangen zouden bevrijd worden (refererend naar de volgelingen die de sultan had gearresteerd)
  5. De onderdanen van de sultan zullen niet overbelast worden met belastingen

Deze overeenkomst versterkte de positie van de shehu en de moslimgemeenschap. Het stelde hem in staat om vele studenten te onderwijzen en hen erop uit te sturen om Islam te vestigen in de verder gelegen gebieden. Echter, 10 jaar later zou de sultan genaamde Bawa komen te overlijden en de nieuwe Sultan Nafata kwam aan de macht en voerde een heel ander beleid. Hij onderdrukte de moslims en stelde nieuwe voorwaarden op:

  1. Alleen de shehu heeft toestemming om les te geven
  2. Een zoon mag niet bekeerd worden van de religie van zijn vader
  3. Degene die moslim zijn geworden dienen terug te keren naar de religie van hun vader
  4. Niemand mag een tulband of sluier dragen

Dit was een directe aanval tegen de moslimgemeenschap en dit incident zou het begin inluiden van de jihad.

Erfgenamen van de Profeet ﷺ die zich niet alleen beperken tot het doorgeven van kennis, maar vooraan staan om die kennis in de praktijk te brengen. Hij gaf geen krimp toen hij door diverse sultans werd bedreigd en bleef het goede gebieden en het slechte verbieden.

De jihad van de moslims onder Uthman dan Fodio

In eerste instantie reageerde de shehu niet direct op de vijandigheid en continueerde met zijn lessen. Sultan Nafata stierf en werd opgevolgd door zijn zoon Yunfa. De nieuwe sultan probeerde op advies van zijn adviseurs en de angst voor de uitbreiding van de moslimgemeenschap de shehu te doden. Pogingen om de shehu Uthman te doden mislukte en het was rond deze tijd dat hij zijn boek al masa’il al muhimma (belangrijke kwesties) schreef. Hierin benadrukte hij de verplichting tot hijra en jihad voor de moslims als zij bedreigd worden door mushrikien. Vanwege de dreiging van het leger van de sultan maakte zij hijra richting het noordwesten, naar een plaats genaamd Gudu. Uthman dan Fodio werd verkozen tot leider. De Khalifah en emir al mu’minien.

Na een aantal kleinschalige schermutselingen tegen het leger van de sultan wist het leger van de moslims een aantal steden te bevrijden. Uiteindelijk troffen de legers elkaar een plaats genaamd Kwotto. Na een hevig gevecht werd het leger van de sultan verdreven. Er stond niks meer in de weg voor shehu Uthman en zijn studenten om Islam te onderwijzen hun invloed nam alsmaar toe en hij stuurde zijn zoon Muhammad Bello naar andere moslimleiders van belangrijke steden. Hij werd naar de leiders van Katsina, Kano, Daura en Zamfara gestuurd met het verzoek om bay’ah te geven (trouw te zweren) als de Khalifah.

In 1808 werd uiteindelijk Alkalawa, de hoofdstad van Gobir en de uitvalsbasis van de vijanden van Islam geopend. De sultan werd gedood en de meeste inwoners accepteerden Islam. Het Kalifaat van shehu Uthman dan Fodio was gevestigd. Hij had eerder geschreven over regeren binnen Islam en hoe dit uitgevoerd moet worden. Zijn teksten werden als leidraad genomen door de verschillende emiraten binnen het Kalifaat. Zij waren als gouverneur zijnde verantwoordelijk voor het collecteren van de zakaat. Naast hen werden er rechters aangesteld, imaams en de muhtasib. Hij zag erop toe dat de functionarissen zich hielden aan hun taken en verantwoordelijkheden en hun boekje niet te buiten gingen. Naast zijn rol als de Khalifah ging shehu Uthman door met onderwijzen en het schrijven van boeken. Hetgeen hij schreef was direct toepasbaar en een leiding voor de mensen in zijn gemeenschap. Uiteindelijk stierf shehu Uthman dan Fodio in 1817 op 63-jarige leeftijd.

De nalatenschap van Uthman dan Fodio

Het is zonder twijfel dat Uthman dan Fodio een zeer bijzonder figuur is in de islamitische geschiedenis. Hij heeft velen geïnspireerd en weer geleid naar de Qoeraan en de soenna in een zeer moeilijke tijd en een omgeving waarin veel sprake was van fitna. Ondanks dat heeft hij alles op alles gezet om de dien van Allah ﷻ te onderwijzen zonder daarin te compromitteren. De shehu is een voorbeeld van hoe geleerden zouden moeten zijn. Erfgenamen van de Profeet ﷺ die zich niet alleen beperken tot het doorgeven van kennis, maar vooraan staan om die kennis in de praktijk te brengen. Hij gaf geen krimp toen hij door diverse sultans werd bedreigd en bleef het goede gebieden en het slechte verbieden.

Het verhaal van shehu Uthman is inspirerend voor mij als zwarte moslim. Hij was de Arabische taal machtig, hij was een geleerde in Islam, een ware Islamitische persoonlijkheid maar hoefde geenszins zijn Fulani achtergrond te verloochen. Hij is een getuigenis dat Islam het beste in mensen teweeg kan brengen en hen kan transformeren. Maar ook dat zijn voorgangers, van de Mali en de Songhay, de fundamenten hebben gezet voor Islamitsch geleerdheid in West-Afrika. Iets waar de shehu later de vruchten van zou plukken. Als shehu Uthman en zijn kinderen, met name Muhammad Bello en Nana Asma’u er niet waren geweest had Islam er in West-Afrika mogelijk heel anders had uitgezien.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to top button